Το Όνειδος της Ευρώπης: Νέο ποίημα-παρέμβαση του Γκίντερ Γκρας

Σε μια γλώσσα που θυμίζει τα γερμανικά του 18ου αιώνα, μιας εποχής πνευματικής άνθισης στη Γερμανία, όπου η ελληνική αρχαιότητα αποτελούσε σημείο αναφοράς, ο Γκρας αναδεικνύει με το νέο ποίημά του μια άλλη διάσταση στην όλη συζήτηση για την Ελλάδα που πάει να θυσιαστεί στο βωμό των δημοσιονομικών πολιτικών: τη διάσταση ότι η συνοχή της Ευρώπης βασίζεται κυρίως σε κοινές αξίες και σε κοινές πολιτισμικές ρίζες.

Πηγή: DW

ΤΟ ΟΝΕΙΔΟΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

Στο χάος κοντά, διότι με τις αγορές δεν συνεμορφώθη,
χώρα που μακριά της στέκεις, που σου δάνεισε το λίκνο.

Αυτά π’ αναζητάει η ψυχή, που έτοιμα τα βρήκες,
τώρα απαξιώνονται, για παλιοσίδερα μετράνε.

Σαν μπαταξού γυμνή διαπομπεύεται και υποφέρει η χώρα
που στη λαλιά σου καθημερινά ευγνωμονούσες.

Σε φτώχεια ατελείωτη κατάδικη η χώρα, με πλούτο
που λαμπρός μουσεία κοσμεί: λάφυρα που φυλάγεις.

Αυτοί που μ’ όπλα πάτησαν τη χώρα, τη νησοπροικισμένη,
τον Χέλντερλιν μες στον γυλιό κρατούσαν της στολής τους.

Χώρα που δεν ανέχεσαι -μα τους συνταγματάρχες της
κάποτε τους ανέχτηκες για σύμμαχους κι εταίρους.

Χώρα χωρίς δικαιώματα, που ωμοί εξουσιαστές της
τη ζώνη όλο στενότερα και πιο στενά τής σφίγγουν.

Μαύρα για να σ’ αντισταθεί φόρεσ’ η Αντιγόνη και σ’ όλη τη Χώρα
πενθοφορούν οι άνθρωποι, ο Ξένος τους που ήσουν.

Του Κροίσου σόγια όμοια έξω από τη χώρα όμως
εστοίβαξαν και φύλαξαν στις κάσες σου ό,τι μαλαματένιο.

Πιες το, λοιπόν, πιες! των κομισάριων οι εγκάθετοι φωνάζουν,
μα οργισμένος σου γυρνά την κύλικα, ξέχειλη, ο Σωκράτης.

Θεών κατάρα εν χορώ βαριά πάνω σε ό,τι κατέχεις,
τον Όλυμπό τους που απαιτείς να τους τον απαλλοτριώσεις.

Άψυχη πια, θα μαραθείς χωρίς τον τόπο
που η ψυχή του σ’ έπλασε, εσένα, Ευρώπη.

Η πολύ καλή αυτή μετάφραση αναρτήθηκε στο sarantakos.wordpress.com

Γιατί μας εξέφρασε το ποίημα του Γκρας

Του συνεργάτη & επιμελητή μας Λευτέρη Σφακιανάκη

Πολλοί εξέφρασαν την άποψη ότι το ποίημα του Γκρας είναι υποδεέστερο καλλιτεχνικά σε σχέση με τα έργα που του χάρισαν το Νόμπελ· στάθηκαν ιδίως στη σκληρή και κάπως άκαμπτη γλώσσα του κειμένου. Άλλοι πάλι επισημαίνουν ότι παρεμβάσεις όπως του Γκρας εμφορούνται από τον αφελή ρομαντικό φιλελληνισμό των αρχών του 19ου αιώνα, τότε που οι Ευρωπαίοι συμπαθούσαν τους Έλληνες, διότι νόμιζαν ότι κυκλοφορούν ακόμη με χλαμύδες και απαγγέλλουν Όμηρο στα αρχαία.
Νομίζω ότι αμφότεροι έχουν άδικο. Θέμα του ποιήματος είναι πρωτίστως η Ευρώπη. Η δε Ελλάδα, ιδίως η αρχαία, χρησιμοποιείται σαν εργαλείο, σαν σύμβολο. Συνειδητά και όχι από ρομαντισμό (το πρίσμα του οποίου παραμορφώνει το σύμβολο τόσο, ώστε να το συγχέει με το πραγματικό).
Η Ελλάδα στο ποίημα είναι κατά κύριο λόγο μία εναλλακτική διατύπωση του όρου «ευρωπαϊκό πνεύμα». Δεν είναι οντότητα ξέχωρη ή αντίπαλη σε σχέση με τη Γερμανία και την Ευρώπη, αλλά κομμάτι τους. Η Ελλάδα είναι οι πηγές της Ευρώπης, η βαθύτερη ουσία της, οι ανθρώπινες πτυχές της.
Απομακρυνόμενη από το ελληνικό στοιχείο -στη συμβολική του διάσταση- η Ευρώπη γίνεται μη Ευρώπη. Απομακρύνεται από τον εαυτό της. Και, πόσο ειρωνικό: η Ευρώπη προδίδει σήμερα την κληρονομιά της (δήθεν στο όνομα της διατήρησής της), στραγγαλίζοντας αυτή την ίδια χώρα η οποία κάποτε της την κληροδότησε.
Εδώ υπεισέρχεται στο ποίημα η δεύτερη διάσταση της Ελλάδας: η τοπική, η πραγματική (ανάμεσα σε αυτή τη σημασία και στη συμβολική αμφιταλαντεύεται διαρκώς ο όρος Ελλάδα στο κείμενο). Η Ελλάδα είναι ένας τόπος υπαρκτός· υπαρκτός σήμερα, όχι χθες· ένας τόπος όπου έχουν σωρευτεί σφάλματα, όχι μόνο των Ελλήνων, αλλά και της ίδιας της Ευρώπης.
Ο Γκρας θυμίζει ότι η Ελλάδα πληγώθηκε επανειλημμένα τις τελευταίες δεκαετίες, άλλες φορές με υπαιτιότητα Ευρωπαίων και άλλες λόγω της ανοχής ή αδιαφορίας τους. Πόσο «ευρωπαϊκό» είναι να στεκόμαστε μόνο στα λάθη των Ελλήνων, και να φτάνουμε στο σημείο να ευχόμαστε να αποσχιστεί ο τόπος τους από το βράχο του Αίμου, να γίνει μια πέτρινη σχεδία που θα σαλπάρει για το διάολο; Είναι αυτό Ευρώπη; Είναι αυτό ανθρωπιά; Τέτοια ερωτήματα θέτει ο Γκρας.
Η στριφνή γλώσσα που επέλεξε, με τις γωνιώδεις και πέτρινες λέξεις, είναι λες και έψαχνε για ρητορικά αγκωνάρια που -αναμασώντας τα1- θα ξεπεράσει το τραύλισμα, ώστε επιτέλους να εκφραστεί (και να εκφράσει άλλους Ευρωπαίους, που πάσχουν από το ίδιο σάστισμα και τραύλισμα).
Η ποιητική φόρμα, εκ πρώτης όψεως άσχημη σε σύγκριση με άλλων έργων του, είναι τόσο συντονισμένη με την ευρωπαϊκή ασχήμια που βιώνουμε, ώστε κερδίζει τελικά μια άλλη ομορφιά, αυτή της απόλυτης εναρμόνισης.
Και ακόμη το ποίημα διαθέτει πρωτοφανή πολυπλοκότητα. Λες και όλες οι λέξεις του είναι και κάτι άλλο ταυτόχρονα· σαν σύνθετα αξεδιάλυτα αρώματα που αναδύονται μέσα από ένα ποτήρι ακριβό κόκκινο κρασί· σαν εννοιολογικά κβάντα που πάλλονται ακατάπαυστα και μπορούν να καταλαμβάνουν πολλαπλά σημεία του σημαίνοντος την ίδια στιγμή.
Το ποίημα μου άρεσε, και το κυριότερο με εξέφρασε, και σαν Ευρωπαίο και σαν πολίτη αυτής της χώρας που πλήττεται. Και πρωτίστως νομίζω ότι εκφράζει την εποχή που ζούμε -διαχρονικό γνώρισμα της καλής τέχνης.
Ο Γκρας ενέταξε ιδανικά το πολιτικό μήνυμα στην τέχνη του, προβάλλοντας την ιδέα ότι Ευρώπη χωρίς Ελλάδα δεν υφίσταται. Εμπλούτισε τη νοηματοδότηση των εννοιών Ελλάδα και Ευρώπη, γεφυρώνοντας το αρχαιοελληνικό παρελθόν και την Ελλάδα του σήμερα με έναν διαφορετικό, πιο δόκιμο τρόπο, που δεν ολίσθησε σε ρομαντικές μπανανόφλουδες (παρότι σε σημεία δίνει -ίσως και επίτηδες- την εντύπωση ότι τις έχει πατήσει). Και κυρίως το έκανε με τρόπο ποιητικό, αφού αυτό που εξέφρασε δεν μπορεί να ειπωθεί ούτε με δηλώσεις στα μέσα, ούτε με άρθρα, ούτε σε πεζό λόγο, παρά μόνο με το ποίημα που συνέθεσε.

1) Σαν άλλος Δημοσθένης, που θεράπευσε το τραύλισμα γυρνώντας βότσαλα μέσα στο στόμα του.

Επί του πιεστηρίου
Περίεργο παιχνίδι φαίνεται ότι στήθηκε από κάποια γερμανικά ΜΜΕ μετά την παρέμβαση του Γκίντερ Γκρας. Συγκεκριμένα η γνωστή εφημερίδα Frankfurter Allgemeine Zeitung κυκλοφόρησε είδηση σύμφωνα με την οποία το ποίημα ήταν πλαστό, μια φάρσα που σκάρωσαν οι συντάκτες κάποιου περιοδικού, φτιάχνοντας ένα κολάζ από λέξεις και φράσεις που έβγαζε στην τύχη το Google. Έπειτα -συνέχιζε η είδηση- το έστειλαν ως δήθεν κείμενο του Γκρας στη Süddeutsche Zeitung, η οποία ξεγελάστηκε και το δημοσίευσε.
Φυσικά το δημοσίευμα δεν ισχύει, ενώ ο Γκρας αντέδρασε έντονα στην υπόγεια και ειρωνική προσπάθεια να υποβιβάσουν το ποίημά του. «Εγώ είμαι ο συντάκτης αυτού του ποιήματος. Το κακόβουλο δημοσίευμα της Frankfurter Allgemeine Zeitung δείχνει το χαμηλό επίπεδο αυτής της εφημερίδας», δήλωσε, διαψεύδοντας το δημοσίευμα.