Η πορεία της εξατομίκευσης και της αυτο-ανα-κάλυψης

Το ζήτημα της εσωτερικής ή πνευματικής ανάπτυξης του ανθρώπου ήταν μέχρι πρόσφατα αποκλειστικό πεδίο των σχολών εσωτερισμού και των θρησκειών. Βέβαια, όταν λέμε θρησκεία δεν εννοούμε την εξωτερική και την εν πολλοίς κοσμική της οργάνωση, αλλά την εσωτερική της διάσταση. Τον εσώτερο χαρακτήρα της που συνήθως μεταφέρεται μέσω της προσωπικής εμπειρίας από το δάσκαλο στο μαθητή, από το μύστη στον νεόφυτο, από το γέροντα στο νέο.
Πάνω σ’ αυτήν την πνευματική ανάπτυξη και μεταμόρφωση του ανθρώπου σκόνταψε και ο Γιουνγκ κατά την προσπάθειά του να εξερευνήσει και να διαφωτίσει τα περιεχόμενα του ασυνείδητου, από έναν άλλο και εντελώς διαφορετικό δρόμο, το δρόμο της ψυχολογίας και της επιστήμης.

Η έσχατη παρόρμηση
Η ψυχολογία είναι μια σχετικά καινούρια επιστήμη. Έχει να επιδείξει μόλις εκατό χρόνια ζωής. Η γέννησή της ανάγεται στις αρχές του 1900 με τη δημοσίευση από τον Φρόιντ. Της Ερμηνείας των Ονείρων και την ανακάλυψη ουσιαστικά του ασυνείδητου. Την άγνωστη εκείνη περιοχή της ψυχής μας που επηρεάζει ασυναίσθητα τις πράξεις μας, το πώς αισθανόμαστε και τις βαθύτερές μας σκέψεις. Την απώτερη περιοχή που είναι γεμάτη με τους απωθημένους μας φόβους, τις ανεκπλήρωτες ελπίδες και τις λογοκριμένες επιθυμίες μας…
Ο Φρόιντ την περιέγραψε σαν την περιοχή των πρωτογενών επιθυμιών (ειδικότερα των σεξουαλικών επιθυμιών), τις οποίες ο συνειδητός νους θεώρησε απαράδεκτες και επέλεξε να τις απωθήσει. Σύμφωνα μάλιστα με τον Φρόιντ το βασικό ένστικτο που κινεί την ψυχική μας οικονομία είναι το σεξουαλικό ένστικτο. Σε σχέση μ’ αυτήν του την παραδοχή κάποιοι από τους μαθητές του στις αρχές του ψυχαναλυτικού κινήματος διαφοροποιήθηκαν. Ο Άντλερ θεώρησε ότι το πρωταρχικό ένστικτο του ανθρώπου είναι η τάση και η επιθυμία του για επιβολή, για επικράτηση και για δύναμη. Τα παραπάνω ένστικτα που εμφανώς μοιραζόμαστε με το ζωικό βασίλειο και που είναι απαραίτητα για την εξέλιξη των ειδών και την προσωπική μας επιβίωση συνδέονται κατά τον σύγχρονο ελβετό μύστη και ψυχολόγο Μάνουελ Σώχ, με τα ορμονοεξαρτώμενα συναισθήματα της επιθετικότητας και του φόβου.

Ο Γιούνγκ (1875-1961) όμως, εκτός από τα ένστικτα αυτά, ανακάλυψε μια ακόμη παρόρμηση, πιο σημαντική από τις δύο προηγούμενες και χαρακτηριστική για τον άνθρωπο (άνω-θρώσκω): το ένστικτο για αυτό-πραγμάτωση, για προσωπική ολοκλήρωση και πληρότητα. Μια παρόρμηση εξαιρετικά ισχυρή για κάποιους ανθρώπους, που τους ωθεί χωρίς να λογαριάζουν κόπους και θυσίες, στην αναζήτηση του εαυτού τους, στην ολότητα και στην πληρότητά του, στην αναζήτηση του ποιοι πραγματικά είναι. Μια παρόρμηση που συνδέεται, οδηγεί και μεταμορφώνει τα γρήγορα ορμονοεξαρτώμενα συναισθήματα στα αντίστοιχα αργά: εσωτερική γαλήνη, ευτυχία, έκσταση, μακαριότητα και ανιδιοτελή αγάπη (Μάνουελ Σώχ).

Η ανάγκη για εξατομίκευση
Τον τελευταίο καιρό έχουν ειπωθεί και γραφτεί πολλά για έννοιες όπως αυτό-πραγμάτωση, προσωπική ολοκλήρωση, ανάπτυξη της συνειδητότητας. Τι όμως είναι η συνειδητότητα, η οποία επιδέχεται εξέλιξη; Τι είναι ο εαυτός που καλείται να πραγματωθεί; Είναι ο «εαυτός» μου κάτι που υπάρχει ήδη, ή κάτι που θα προκύψει στην πορεία της ζωής μου; Απαιτεί κάποια ενεργή προσπάθεια από τη μεριά μου, ή είναι μια φυσική εξέλιξη όπως η ενηλικίωση του σώματος ή η ανάπτυξη ενός δένδρου;
Όσο εστιάζεται κανείς πάνω σε τέτοιες έννοιες τόσο αυτές γίνονται πιο αδιόρατες και άρρητες. Τα παραπάνω προβλήματα αποτέλεσαν το πυρήνα της προβληματικής του Γιουνγκ. Τα πρώτα του χρόνια ως ψυχίατρος, ο Γιουνγκ, εργαζόταν σε ένα ελβετικό ψυχιατρείο. Εκεί, δουλεύοντας κυρίως με ψυχωτικούς αρρώστους, έκανε την εξής εκπληκτική διαπίστωση: παρατήρησε ότι οι φαντασίες και οι ψευδαισθήσεις των ασθενών του προσομοίαζαν με αρχαίους μύθους! Το παράξενο ήταν ότι οι περισσότεροι από τους ασθενείς του δεν ήταν δυνατόν να είχαν ακούσει ή διαβάσει κάτι σχετικά με αυτούς τους μύθους.
Πως θα μπορούσε να εξηγηθεί μια τέτοια σύμπτωση; Ο Γιουνγκ ανακάλυψε ότι στην ψυχή του ανθρώπου υπάρχει ένας ασυνείδητος χώρος, που περιέχει παγκόσμια σύμβολα από τις θρησκείες, και από αρχαίους και σύγχρονους μύθους. Αυτόν το χώρο τον ονόμασε συλλογικό ασυνείδητο. Τα σύμβολα του χώρου αυτού τα παράγουν δυνάμεις (ή καλύτερα ασυνείδητες οντότητες), κοινές σε όλους του ανθρώπους, τα γνωστά αρχέτυπα. Αποτελεί έτσι, το συλλογικό μας ασυνείδητο τρόπον τινα, εκείνο τον χώρο – δίκτυο όπου όλοι μας αλληλοσυνδεόμαστε μεταξύ μας καθώς και με την πηγή της Ύπαρξης.
Οι περισσότερες σχολές ψυχοθεραπείας έχουν σαν στόχο να απομακρύνουν τα ψυχοπαθολογικά προβλήματα από τους πελάτες τους και να τους χαρίσουν μια πιο ισορροπημένη ζωή. Κάτι που είναι άκρως θεμιτό και χρήσιμο βέβαια. Αλλά, σύμφωνα με τον Γιουνγκ, αν κάποιος δεν βρει το νόημα της προσωπικής του ζωής, στην ουσία δεν μπορεί να είναι ούτε υγιής ούτε ολοκληρωμένος, επειδή αυτό που θεωρεί ως «εγώ» δεν αντιστοιχεί στην ολότητα του εαυτού του. Δεν είναι πάρα ένα πολύ μικρό τμήμα της, κάτι σαν την κορυφή του παγόβουνου, που το μεγαλύτερό του τμήμα βρίσκεται κάτω από τη θάλασσα. Συνήθως η ζωή που βιώνει κανείς είναι προσανατολισμένη στις επιθυμίες μόνο του επιφανειακού «εγώ», του καθημερινού εαυτού με τα ποικίλα και διάφορα «θέλω και δεν –θέλω» του, αγνοώντας τα κελεύσματα του βαθύτερου εαυτού του. Σ’ αυτήν την περίπτωση όσο περισσότερο απομακρύνεται κανείς από τον πραγματικό του εαυτό, από τη δυναμική αυτού που κρύβει μέσα του, τόσο περισσότερο το ασυνείδητό του μέσα από το σώμα του (και τα δυο έχουν υλική υπόσταση) προσπαθεί να τον επαναφέρει στο δικό του προσωπικό δρόμο.
Το ξεδίπλωμα της δυνατότητας που έχει κάποιος για προσωπική ανάπτυξη, την όλη διαδικασία της διεύρυνσης της προσωπικής συνείδησης, ο Γιουνγκ την ονομάζει εξατομίκευση, και την παρομοιάζει με το ξεδίπλωμα της σταδιακής ανάπτυξης ενός δένδρου. Αλλά όπως όλοι οι σπόροι ενός δένδρου δεν πρόκειται να αναπτυχθούν, να ολοκληρωθούν και να γίνουν δένδρα, έτσι και όλες οι ψυχές δεν πρόκειται να πετύχουν την εξατομίκευσή τους, να «ανθίσουν».
Η δυνατότητα της εξατομίκευσης υπάρχει στα σύμβολα της μεταμόρφωσης, τα ικανά να φέρουν κάποιον σε επαφή με την εσωτερική του πηγή («το Ταυτό» κατά την ορολογία του Γιουνγκ, “το Ατμαν” κατά την ινδική ή το “Ταο” κατά την κινεζική παράδοση). Τα σύμβολα αυτά υπάρχουν αλλά είναι βαθιά κρυμμένα. Η φύση «κρύπτεσθαι φιλεί» έλεγε ο Ηράκλειτος και μάλλον έχει τους λόγους της… Είναι οι ίδιοι λόγοι που, κατά τον Γκουρτζίεφ, καθιστούν την πρόσβαση του συνηθισμένου μηχανικού ανθρώπου στα ανώτερα κέντρα αδύνατη. Είναι η σκιά που σαν ένας άλλος παραμορφωτικός καθρέφτης απομακρύνει τους ανίερους.

Η συνάντηση με τη σκιά
Λέει μια λαϊκή ρήση ότι κάποιος μπορεί εύκολα να δει τη καμπούρα του γείτονα όχι όμως τη δική του. Αναγνωρίζει τα λάθη και τα ελαττώματα του άλλου, εξεγείρεται και θυμώνει μαζί του και… κοιμάται ήσυχος! Αυτό συμβαίνει όμως, επειδή όλα αυτά είναι κομμάτια της δικής του ασυνείδητης οντότητας και γι’ αυτό εμπλέκεται τόσο πολύ συναισθηματικά όταν τα βλέπει (προβάλλει) σε κάποιον άλλο. Βέβαια εκείνος που θα τραβήξει πάνω του την προβολή κάποιου, είναι επειδή ο ίδιος διαθέτει εμφανώς τα συγκεκριμένα στοιχεία. Λειτουργεί, κατά την έκφραση του Γιουνγκ, σαν γάντζος που ξεσηκώνει από το σκοτεινό τους ησυχαστήριο στην επιφάνεια, τα περιεχόμενα της σκιάς του άλλου. Δεν μπορεί όμως κανείς να λέει ότι προσπαθεί να γνωρίσει τον εαυτό του και να συνειδητοποιήσει τι του συμβαίνει, όταν φορτώνει στους άλλους δικά του στοιχεία ή όταν τα αγνοεί. Δεν είναι τυχαίο μάλιστα ότι οι πλέον αυστηροί κατήγοροι είναι οι δήθεν «αθώοι», δηλαδή εκείνοι που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να δουν την καμπούρα τους.
Η σκιά δεν εξισώνεται απαραίτητα με το Κακό ή τον Διάβολο, απλώς περιέχει όλα εκείνα τα προσωπικά μας στοιχεία που δεν μπορούμε να αποδεχθούμε σαν δικά μας. Μια αντικειμενική ματιά θα διέκρινε ότι συχνά η σκιά περιέχει και σημαντικά προτερήματα που για κάποιο λόγο δεν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να τα έχει. Επειδή ανασύρεται κυρίως ως προβολή και παραμένει σκιά (ασυνείδητη), είναι τρόπον τινά ο φρουρός της πύλης για τον εσωτερικό μας θησαυρό. Όταν όμως την αναγνωρίσουμε και την αποδεχθούμε μπορεί να μετατραπεί σε σύμμαχο. Ο Γιουνγκ στα έργα του Απάντηση στον Ιώβ, «Αιών το Σύμβολο των Ιχθύων και το Αρχέτυπο του Ολοκληρωτισμού» διερεύνησε την κοσμολογική και συλλογική διάσταση της σκιάς. Παρ’ όλα αυτά τη λύση την έβλεπε στην ατομική διεύρυνση της συνείδησης και στην εξατομίκευση.
Γι’ αυτό και το ασυνείδητο δεν αποτελεί ούτε απειλή ούτε και πηγή φόβου. Είναι ο πίδακας ζωής τόσο για το άτομο όσο και για τους λαούς του κόσμου. Οι κίνδυνοι που θα συναντήσει κάποιος, ο οποίος θα επιχειρήσει το ταξίδι της αυτοανακάλυψης είναι δεδομένοι. Αλλά εκείνο που τελικά έχει σημασία είναι η εμπειρία. Στο εσωτερικό ταξίδι μόνο αν πέσει κανείς στα «χαντάκια», όχι μια αλλά πολλές φορές, αντιλαμβάνεται την ύπαρξή τους. Και όπως παρατήρησε ο Ίψεν «είμαι ζωντανός σημαίνει ότι πάντα κινδυνεύω και όσο πιο ζωντανός είμαι τόσο πιο πολύ κινδυνεύω». Αλλά ο κίνδυνος εδώ έχει κάποιο σκοπό. Είναι η «σύγχυση» του Ρούμι (πούλησε την γνώση σου και αγόρασε σύγχυση), ή η «ανασφάλεια» του time therapy. Ο άνθρωπος μέσα από τις απογοητεύσεις μαθαίνει, και απεμπολώντας την βεβαιότητα και την ψευδαίσθηση της γνώσης και του ελέγχου, ξαναποκτά την φρεσκάδα της αθωότητας και της παιδικής ματιάς. Ξαναποκτά την ικανότητα για άμεση εμπειρία του κόσμου (εξωτερικού και εσωτερικού) απελευθερωμένος πλέον από τον παραμορφωτικό φακό της κρίσης-σύγκρισης, της ερμηνείας, ακόμα και της περιγραφής-κατάταξης. Φυσικά το εσωτερικό ταξίδι δεν αποτελείται μονάχα από κινδύνους. Έχει τους σταθμούς του, τις αλλαγές που το μεταμορφώνουν. Το πείραμα σε βάθος οδηγεί σε μια «πλούσια ζωή», σε μια ύπαρξη διαφορετικής ποιότητας που ξεκινάει από τον εγωκεντρισμό, αλλά τελικά απομακρύνεται πάρα πολύ απ’ αυτόν…

συνέχεια στο επόμενο τεύχος

Γράφει: Κωνσταντίνος Φυτόπουλος (Ψυχίατρος – Ψυχοθεραπευτής – Ομοιοπαθητικός)