Ο ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΠΛΗΡΩΣ ΟΤΑΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΟΛΙΣΤΙΚΑ

Φιλοσοφικοί Διάλογοι με τον Αιμίλιο Μπουρατίνο

Συνέντευξη: Χρήστος Κόντης

Η κουβέντα μας με τον Αιμίλιο, δεν περιορίζεται σε μια στενή θεματική ενότητα. Ο σπουδαίος επιστήμονας και φιλόσοφος αφήνει τη σκέψη του να κινηθεί ελεύθερα και ταυτόχρονα μας εκπλήσσει, κάνοντας απτές και κατανοητές τις πιο εκλεπτυσμένες έννοιες.

Η οικονομική κρίση έχει στριμώξει για τα καλά όλο τον κόσμο, κάτι νέο θα πρέπει να γεννηθεί, διαφορετικά νομίζω ότι θα κυριαρχήσει ο φόβος της ανασφάλειας και της εξάρτησης. Υπήρχαν πάντα και υπάρχουν φωνές και προτάσεις για αλλαγή αλλά φαίνεται ότι δεν ήμασταν έτοιμοι να τις ακούσουμε. Σήμερα που βλέπουμε πόσο εύκολα μπορεί να γκρεμιστεί αυτό που νομίζαμε σταθερό και δεδομένο, είμαστε πιο έτοιμοι να κάνουμε αυτοκριτική και να ξεχωρίσουμε τα αναγκαία από τα περιττά στη ζωή μας. Πιστεύω ότι είμαστε πιο έτοιμοι να αντιληφθούμε ότι το όνειρο παίζει πρωτεύοντα ρόλο στη ζωή, στην οποία βασικός στόχος είναι η εκπλήρωση του. Το θέμα όμως είναι τί ονειρεύεται ο καθένας. Το δικό σου όνειρο ποιο είναι Αιμίλιε;
Εμένα το όνειρο μου είναι μια προσπάθεια που γίνεται στην Ιταλία (την οποία επισκέπτομαι συχνά) και η δημιουργία ενός κέντρου, το οποίο θα μελετά όλα αυτά τα θέματα με μεγάλη νηφαλιότητα, μακριά από ιδεολογήματα οιασδήποτε μορφής και με πλήρη επίγνωση των επιδράσεων του «εγώ» που έχουμε όλοι. Αυτό το κέντρο θα μελετάει όλα τα θέματα τα οποία αφορούν έναν καλύτερο τρόπο ζωής. Οι επιστήμονες που θα συμμετάσχουν θα έχουν μεγάλο κύρος και ευρεία αποδοχή και στο τέλος θα βγαίνει ένα μικρό και εύληπτο τεύχος, όπου θα παρουσιάζονται οι προτάσεις τους για την αντιμετώπιση των όποιων καταστάσεων, οι οποίες σήμερα απειλούν πολλές φορές ακόμα και την επιβίωση του ανθρώπου, καθώς επίσης και το πώς μπορούν να αποτραπούν.

Ήσουν πάντα αισιόδοξος και δημιουργικός!
Ως διευκρίνιση θα προσέθετα ότι αυτό συμβαίνει επειδή όλοι μας είμαστε εις το επίπεδο του υποσυνειδήτου μας σε επαφή με τα πάντα. Κάθε γεγονός στην ιστορία του Σύμπαντος θα έλεγα βρίσκεται σε αλληλεξάρτηση με άλλο γεγονός και εμείς ως άνθρωποι είμαστε προνομιούχοι, γιατί μπορούμε να έχουμε πρόσβαση σε αυτά τα γεγονότα. Ο άνθρωπος έχει πρόσβαση σε κάθε γνώση και κάθε εμπειρία που έχει υπάρξει ποτέ και οπουδήποτε του σύμπαντος και βεβαίως ακόμα περισσότερο εδώ στα γήινα πράγματα.
Αυτό είναι που λέει ο Σωκράτης: ότι ξέρουμε τα πάντα και ότι μόνο οι στιγμιαίες περιστάσεις μας κάνουν να συνειδητοποιούμε κάτι, να το ανακαλούμε. Πρόκειται για τη γνωστή θεωρία της ανάμνησης, δηλαδή αυτό το οποίο θεωρούμε γνώση δεν είναι γνώση αλλά ανάμνηση μιας γνώσεως. Αποδίδω την ικανότητα αυτή -για την οποία είμαι απολύτως πεπεισμένος ότι όλοι οι άνθρωποι την έχουμε- στην αλληλεπίδραση των πάντων προς τα πάντα, και επειδή είμαστε και εμείς ένα μέρος του παντός έχουμε τη δυνατότητα και εμείς να είμαστε σε επαφή με τα πάντα, καθώς διασυνδέονται τα πάντα προς τα πάντα. Και τα ζώα έχουν αυτή τη δυνατότητα αλλά τα ζώα είναι απολύτως «κολλημένα» στην ανάγκη της επιβίωσης και της αναπαραγωγής.

Δηλαδή στην ενστικτώδη ζωή.
Ακριβώς. Εμείς οι άνθρωποι είμαστε σε θέση να πάμε και ένα βήμα πιο πέρα. Και όλοι αυτοί οι άνθρωποι που έχουν εμφανιστεί στην ιστορία του πλανήτη ως προφήτες με την καλή έννοια -προφήτες, σαμάνοι, δάσκαλοι όπως θέλεις πες το- είναι επειδή, κατά ένα ποσοστό τουλάχιστον, έχουν συνειδητοποιήσει αυτή την ικανότητά τους που υπάρχει στο υποσυνείδητο να έρθουν σε επαφή με τα πάντα. Αυτό είναι το γεγονός που με κάνει αισιόδοξο, ότι τελικά θα υπάρξει και εδώ μια έκφραση ομοιοπαθητική, όπου τα αρνητικά γεγονότα θα ξυπνήσουν μέσα μας θετικές γνώσεις για την αντιμετώπιση της κατάστασης. Το ότι θα βρεθούμε στον γκρεμό έτοιμοι να πηδήξουμε στο κενό θα μας κάνει να συνειδητοποιήσουμε το αδιέξοδο. Όμως δεν πιστεύω ότι από τη στιγμή που θα αποκαλυφθεί ο άμεσος κίνδυνος ενός φρικτού θανάτου ή μιας φρικτής ζωής στο μέλλον δε θα αντιδράσουμε, νομίζω ότι θα αντιδράσουμε.
Οι γνώσεις αυτές υπάρχουν όλες μέσα μας, όλες -το θέμα το έχει μελετήσει ο Γιουνγκ και όχι μόνο: πρώτος και καλύτερος ο Σωκράτης, ο Βούδας στην Ανατολή και πολλοί άλλοι. «Τα πάντα εν σοφία εποίησε». Θα ήταν τελείως περιττό να βρίσκονταν όλες αυτές οι γνώσεις στο προσκήνιο της μνήμης μας σε καθημερινή βάση. Εμφανίζονται μόνον όταν χρειάζεται, διαφορετικά θα τρελαινόμασταν. Αυτομάτως ανακύπτει η γνώση εκείνη, η οποία απαιτείται για την αντιμετώπιση των τρεχουσών συνθηκών.

Και οι προειδοποιήσεις του Παγκόσμιου Οργανισμού υγείας για την αυξανόμενη κατάθλιψη; Σαν αρχή της φύσης, νομίζω, η ζωή είναι φτιαγμένη ώστε να προσαρμόζεται στις δυσκολίες. Τις δυσκολίες δεν θα ήταν άτοπο αν τις ονομάζαμε ασθένειες. Η κάθε οντότητα, συμπεριλαμβανομένων των ζώων αλλά και των φυτών, μέσα από δοκιμασίες π.χ. των καιρικών μεταβολών και γενικότερα των καταστάσεων που απειλούν την ύπαρξή της, γίνεται πιο ανθεκτική βιολογικά. Αναφορικά με τη λειτουργία της νοημοσύνης μας, για την οποία γίνεται τόσος λόγος, πιστεύω ότι η υποκειμενικότητα διαδραματίζει πολύ σημαντικό ρόλο, ακόμη και στην επιστήμη. Όπως υποστηρίζει ο Καρλ Πόπερ αναφερόμενος στη βάση μιας επιστημονικής θεωρίας: «…επιλέγουμε από πληθώρα γεγονότων καθώς και από μια πληθώρα διαστάσεων των γεγονότων, εκείνα τα γεγονότα και εκείνες τις διαστάσεις που μας ενδιαφέρουν γιατί είναι συνδεδεμένες με μια, κατά το μάλλον ή το ήττον, προδιατεθειμένη θεωρία». Και συνεχίζει: «μια συγκεκριμένη σχολή θεωρητικών της επιστήμης έχει εξαγάγει το συμπέρασμα από συλλογισμούς ότι η επιστήμη κινείται πάντοτε κυκλικά και ότι πάντοτε κυνηγάμε μόνο την ουρά μας, όπως το είχε διατυπώσει και ο Έντιγκτον, γιατί από τη γνώση των γεγονότων μπορούμε να πάρουμε μόνο ό,τι εμείς εισαγάγαμε από αυτή τη γνώση, με τη μορφή των θεωριών μας.»
Μάλλον όπως μου τα είπες μοιάζει να υπάρχει μια αντιστοιχία με την εργασία του Ιέιν Μαγκίλκριστ (Iain McGilchrist)1. Ο Μαγκίλκριστ είναι Άγγλος ψυχίατρος που έγραψε ένα βιβλίο, το οποίο θεωρώ το πιο σημαντικό βιβλίο που εκδόθηκε μετά τη δημοσίευση του 1931 του θεωρήματος του Κουρτ Γκέντελ (Kurt Gödel)2 της «Μη τελειότητος» όπως λέγεται. Είναι το περίφημο θεώρημα που ανατρέπει την αντικειμενική βάση των μαθηματικών: κοντολογίς λέει ότι τα μαθηματικά δεν είναι αντικειμενική επιστήμη. Δημοσιεύτηκε το 1931 και τίναξε στον αέρα όλη τη βάση της επιστημονικής θεώρησης του Σύμπαντος, διότι ήδη από το 1840 και μετά άρχισαν να μπαίνουν τα μαθηματικά ως υπηρέτης της επιστημονικής έρευνας της ύλης. Λοιπόν, o Γκέντελ ενενήντα χρόνια μετά τίναξε στον αέρα τη μαθηματική αυτή βάση και το απέδειξε διότι ήταν μαθηματικός. Γιατί οποιοσδήποτε θα μπορούσε να το πει αυτό αλλά ο Γκέντελ ήταν μεγαλοφυΐα -αν όχι η μεγαλύτερη μεγαλοφυΐα- και αναγνωρίζεται από τους επαΐοντες ως η μεγαλύτερη μεγαλοφυΐα μετά τον Αριστοτέλη.
Ο Μαγκίλκριστ ειδικεύτηκε στην κριτική βιβλίου, αντικείμενο το οποίο στην Αγγλία απαιτεί πανεπιστημιακές σπουδές. Λόγω της εξειδίκευσης αυτής συναναστρεφόταν με τους κριτικούς και όσο περισσότερο συναναστρεφόταν μαζί τους συνειδητοποιούσε ότι ήταν τελείως κολλημένοι σε μια ρασιοναλιστική ερμηνεία της λογοτεχνίας μέσω των αναλύσεων: π.χ. τι λέει στην τάδε γραμμή ο συγγραφέας, ποιες είναι οι έννοιες των λέξεων που χρησιμοποιεί και άλλες τέτοιου είδους λεπτομέρειες, προσπαθώντας να βγάλουν ένα συμπέρασμα για την αξία ή μη αξία του βιβλίου για το οποίο έκαναν την κριτική.
Αρχής εξαρχής ήταν τελείως εναντίον αυτής της αναλυτικής προσέγγισης… Ο καλός συγγραφέας χρησιμοποιεί το λόγο για να παραπέμπει σε κάτι πέραν του λόγου και αυτό βέβαια φαίνεται κυρίως στην ποίηση: εκεί πράγματι, ο συγγραφέας είναι ελεύθερος να διατυπώσει ό,τι θέλει και όπως θέλει.
Κατέληξε τελικά στο συμπέρασμα ότι οι κριτικοί συνάδελφοί του έπασχαν από κάποια πνευματική πάθηση. Ήταν πεπεισμένος ότι επρόκειτο περί παθήσεως, γι’ αυτό -και επειδή δεν ήταν γιατρός- στα 36 του αποφάσισε να σπουδάσει για να μπορέσει να μελετήσει το θέμα από ιατρικής σκοπιάς. Σπούδασε πέντε χρόνια ιατρική, μετά έκανε δύο χρόνια ψυχιατρική, τρία χρόνια έρευνα του εγκεφάλου στο πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και εν συνεχεία στρώθηκε στη μελέτη όλης της γραμματείας γύρω από τα θέματα του εγκεφάλου. Επί εφτά χρόνια μελέτησε χιλιάδες ανακοινώσεις επάνω σε έρευνες που αφορούσαν τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου.

Για να απαντήσει σε ένα ερώτημα ασχολήθηκε είκοσι χρόνια!!!
Ναι, και γύρω στα 54-55 ο Μαγκίλκριστ, αισθάνθηκε έτοιμος να γράψει το βιβλίο του, το οποίο εκδόθηκε το 2009 και είναι μια συνισταμένη όλων των μελετών που έχουν γίνει για τη δομή και λειτουργία του εγκεφάλου2. Από αυτή τη μελέτη του βγαίνουν ορισμένα συμπεράσματα, ένα εκ των οποίων αφορά το δεξιό λοβό του εγκεφάλου, που είναι η έδρα μιας ολιστικής θεώρησης της πραγματικότητας. Ο αριστερός λοβός είναι η έδρα που επιτρέπει στον άνθρωπο να χειρίζεται τα αντικείμενα του κόσμου ως έχουν. Σήμερα, ο δυτικός πολιτισμός, έτσι όπως έχει εξελιχθεί, έχει απομονώσει τον αριστερό λοβό από τον δεξιό και ο αριστερός λοβός είναι εκείνος ο οποίος αποφασίζει για το πώς θα χειριστεί τα επί μέρους της καθημερινότητας -τον δεξιό λοβό τον έχει βάλει στη μπάντα.
Το βιβλίο του Μαγκίλκριστ στηρίζεται σε αυτό, όπως μαρτυρά και ο τίτλος του, που μεταφράζεται ως «Ο δάσκαλος και ο απεσταλμένος». Ο «απεσταλμένος» (αριστερό ημισφαίριο) έχει ανεξαρτητοποιηθεί από το «δάσκαλο» (δεξιό ημισφαίριο) και κάνει του κεφαλιού του χωρίς να τον ακούει. Ο Γιουνγκ επίσης χρησιμοποιεί μια ανάλογη εικόνα υπό τη μορφή ενός γέροντα με μια γενειάδα -τον ονόμασε Φιλήμονα- ο οποίος είναι κάτι, θα έλεγε κανείς, σαν τον ανώτερο εαυτό, ο οποίος υποδεικνύει σε καθημερινή βάση πώς πρέπει να φερθεί και τι πρέπει να κάνει ο άνθρωπος. Ο Γιουνγκ ήταν 100% υπηρέτης των επιταγών του Φιλήμονα, αλλά βέβαια την εποχή του Γιουνγκ δεν είχε εξειδικευτεί η γνώση του εγκεφάλου μέχρι του σημείου που έχει εξειδικευτεί σήμερα. Σήμερα ξέρουμε πολύ περισσότερα πράγματα για τη δομή και τη λειτουργία του εγκεφάλου.
Αυτό το οποίο κατάλαβε ο Γιουνγκ, βέβαια, είναι ότι το συλλογικό ασυνείδητο -είναι δικός του ο όρος «συλλογικό ασυνείδητο»- είναι σε επαφή με τα πάντα, και είχε κάνει πάρα πολλά πειράματα τα οποία είχαν σχέση με τις ενοράσεις και τις γνώσεις 100.000 ασθενών είτε δικών του είτε άλλων, που του είχαν κοινοποιηθεί.

Τελικά τι είναι αυτό που μας ωθεί να επιλέγουμε να πορευτούμε με τον ένα ή τον άλλο λοβό; Γιατί φαντάζομαι ότι ο αριστερός ή ο δεξιός λοβός δεν αποφασίζουν αυθαίρετα ώστε να κυριαρχεί ο ένας σε βάρος του άλλου, προφανώς κάπου υπάρχει μια πρόθεση που μας ωθεί να το κάνουμε.
Κατά τη γνώμη μου αυτό είναι ο πολιτισμός, ο Δυτικός πολιτισμός.

Και ποια αναγκαιότητα οδήγησε στην ύπαρξη του Δυτικού πολιτισμού στη σημερινή του μορφή;
Είναι ιστορικές συγκυρίες οι οποίες συνέτειναν σε αυτό. Φαίνεται ότι το πράγμα ξεκινά από τη διαφορά στη γλώσσα των αρχαίων Ελλήνων και των Ρωμαίων. Τα λατινικά, στα οποία μεταφράστηκαν τα αρχαία ελληνικά κείμενα από την εποχή του Κικέρωνα και μετά, είναι μια γλώσσα εννοιοκεντρική. Τα αρχαία ελληνικά είναι μια γλώσσα εμπειριοκρατική, δηλαδή ο Έλληνας καταλαβαίνει πράγματα των οποίων έχει την εμπειρία, ενώ ο Ρωμαίος καταλαβαίνει πράγματα για τα οποία έχει κάνει αφαιρέσεις μέσα στο μυαλό του. Το λέει και η λέξη: στα λατινικά υπάρχει η έννοια conceptus (σύλληψη, από το concipio=συλλαμβάνω, πιάνω), όπως λέμε και σήμερα «το ‘πιασες».
Στον αρχαίο Έλληνα αντιθέτως το conceptus είναι άλλη έννοια: είναι «εν τω νόω» δηλαδή, μέσα στο νου. Η ευαισθησία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας δεν πέρασε ποτέ στους Ρωμαίους, ούτε την πήραν είδηση, γι’ αυτό και στα αρχαία ελληνικά κείμενα που μεταφράστηκαν στα λατινικά (παρόλο που οι μεταφράσεις αντικειμενικά είναι σωστές) η λατινική γλώσσα δεν χωράει με τίποτε την ευαισθησία, το βάθος και το εύρος των αρχαίων Ελληνικών. Με τίποτε!

Δηλαδή εάν επανέρχονταν τα αρχαία Ελληνικά θα μπορούσε αυτό να ήταν η αρχή ενός επαναπροσδιορισμού του πολιτισμού της ανθρωπότητας;
Τα αρχαία ελληνικά επανεισήχθησαν το 1837-38 ως αντικείμενο σπουδών εδώ στην Ελλάδα. Επειδή δεν υπήρχε πανεπιστήμιο, οι δάσκαλοι που δίδασκαν τα αρχαία ελληνικά -κάτι το οποίο έγινε παράδοση από τότε- ήταν έλληνες που είχαν σπουδάσει στο Παρίσι, στη Βιέννη, στη Ρώμη, στην Τεργέστη και αλλού. Επομένως αυτοί καπέλωσαν τα αρχαία ελληνικά με τη λατινογενή ερμηνεία, επειδή είχαν σπουδάσει εκεί. Αυτό γνώριζαν και αυτό δίδασκαν. Το βάθος των αρχαίων ελληνικών ούτε στον ύπνο τους δεν το αντιλήφθηκαν.
Ήμουν φοιτητής στην Αυστρία στο Ίνσμπρουκ και το 1950-51 είδα μια ανακοίνωση στο πανεπιστήμιο που έλεγε ότι ο καθηγητής Μάρτιν Χάιντεγκερ θα δώσει σειρά μαθημάτων στα αρχαία ελληνικά στο πανεπιστήμιο του Μονάχου. Ο Χάιντεγκερ ήταν καταπληκτικός φιλόσοφος, αν και είχε ξεκινήσει σαν φιλόλογος αρχαιοελληνιστής. Όταν πήγα στο Μόναχο και παρακολούθησα τα μαθήματά του έπρεπε να ξεχάσω ό,τι είχα μάθει στις σπουδές μου στην Αθήνα για τα αρχαία ελληνικά. Επρόκειτο για μια σχεδόν άλλη γλώσσα, θα έλεγε κανείς. Για μένα άνοιξαν οι ουρανοί ξαφνικά, διότι είδα μία απόλατινοποιημένη ελληνική φιλοσοφία.
Βεβαίως ο Αριστοτέλης, ιδίως αυτός, κάνει εξαντικειμενικεύσεις, κάνει αφαιρέσεις, αλλά έχει πλήρη επίγνωση των αιτίων για τα οποία προβαίνει σε αυτή τη διαδικασία. Και δεν είναι δούλος της εξαντικειμενικευτικής και της αφαιρετικής πορείας. Δεν είναι δούλος, έχει πλήρη επίγνωση ότι το κάνει για ορισμένους σκοπούς.

Έτσι δικαιολογείται και το γεγονός ότι ο Αριστοτέλης δίδασκε στη σχολή του Πλάτωνα παρουσία του και ο Πλάτωνας δεν έφερε κάποια αντίρρηση, όπως π.χ. έκανε ο Σωκράτης, ο οποίος έλεγε ότι ο Πλάτωνας τον διαβάλλει.
Υπό μια έννοια ο Αριστοτέλης ήταν πιο υποψιασμένος από τον Πλάτωνα. Ξέρεις ο Πλάτων την πάτησε άγρια με την «Πολιτεία», δεν έπιασε καθόλου τη βαθύτατη ειρωνεία του Σωκράτη πάνω σε αυτό το θέμα. Και όπως γνωρίζεις ήταν τυχερός που γλίτωσε και τη ζωή του στις Συρακούσες, όπου προσπάθησε να εφαρμόσει τις αρχές της «Πολιτείας» και ο κόσμος εξεγέρθηκε -και παραλίγο να τον σκοτώσουν.

Βιβλία που έχει γράψει ο Αιμίλιος Μπουρατίνος
Περιβάλλον και Συνείδηση στην Αρχαία Ελλάδα, εκδ. Αρσενίδη
Το Τέλος της Λογοκρατίας, εκδ. Αρσενίδη
Μινωική Θρησκεία: Η μυστική διάσταση, εκδ. Αρσενίδη
Καπιταλισμός με Ανθρώπινο Πρόσωπο, εκδ. Point

Σημειώσεις:
1. Lain McGilchrist, The master and his Emissary
2. Κουρτ Γκέντελ, Αιχμάλωτος των μαθηματικών